Feitelijke informatie
Descartes
2005
Descartes betekent een waterscheiding in het onderzoek naar de betekenis van het leven in de westerse wereld. Was vóór Descartes de betekenis van het leven onomstotelijk verbonden met de veronderstelde bedoelingen van een schepper, na Descartes ging de mens op onderzoek uit naar de eigenschappen van de hem omringende wereld zonder een ongezien beginsel.
Descartes wordt op 31 maart 1596 in het Franse La Haye geboren. Hij volgt aan de jezuïetenschool La Flèche in Anjou (Midden-Frankrijk) een hooggekwalificeerde opleiding. Omdat de studie van het verleden hem niets kan bieden en ook schoolse boekenwijsheid zijn geest niet bevredigt, besluit hij naar geen andere kennis meer te streven dan die welke ik in mijzelf of in het grote boek der wereld kan vinden.
Descartes is te typeren als iemand die op eigen autoriteit tegenover
het school- en kerkgezag zijn opvattingen met behulp van strikte
wetenschap wil bewijzen. Vandaar dat hij grote waarde hecht aan de
wetenschappelijke methode om helder en duidelijk te denken. Hij heeft
een wantrouwen tegen boekengeleerdheid of het napraten van anderen.
In zijn beroemde Vertoog over de methode verhaalt hij hoe hij aan
alles twijfelt om de zekerheid in het eigen denken te vinden.
Zijn uitspraak "ik denk dus ik ben", in dit boek te vinden, behelst de
overtuiging dat waar je ook aan twijfelt, het feit onomstotelijk blijft
dat de mens tijdens het twijfelen aan het denken is. Het denken zelf
biedt dus absolute garantie. Niet de ervaring of de zichtbare
werkelijkheid geeft vastheid, maar de rede.
Men beschrijft Descartes vaak als de grondlegger van het autonome menselijke denken. Echter vanuit de vaststaande waarheid dat we twijfelen en dus bestaan komt Descartes tot goede argumenten voor het bestaan van God. Dat is de ene kant. Aan de andere kant verwacht Descartes veel van het kompas van een heldere wetenschappelijke methode. Zijn werk Regels voor het besturen van de geest is een opzet van de universele methode die in de wetenschap gehanteerd zou moeten worden. Zo wil hij komen tot heldere en zekere kennis.
Descartes was zeer rooms-katholiek. Typerend is zijn angst voor een kerkelijke veroordeling van zijn manuscript over het ontstaan en de voortgang van de wereld. Daarin stelt hij dat de wereld door God is geschapen, maar verder mechanisch verloopt. Gereformeerde theologen als Voetius hebben in Descartes een verzelfstandiging van de filosofie ten opzichte van de theologie gezien. Het bewust willen gebruiken van het verstand en zich niet laten gezeggen door de openbaring of kerkelijke overlevering heeft iets gevaarlijks over zich. De geschiedenis heeft het gelijk van Voetius bewezen. God is sinds de zeventiende eeuw stelselmatig uit de wetenschap gesloten en vanwege het succes van de wetenschap heeft God een marginale rol gekregen in de samenleving als geheel. Het is ironisch dat de kerk die de geest buitenspel zette, door deze buiten de mens te plaatsen, de deur open heeft gezet om God buiten spel te zetten in het moderne westerse wereldbeeld van de 20e eeuw (God is dood).
De Wetenschappelijke formule
De wetenschap is gehouden aan het volgen van een aantal stappen in het vergaren van kennis:
- Bestudeer het fenomeen dat je wilt beschrijven. Verzamel gegevens en doe metingen.
- Denk na over je metingen en verzin een hypothese die de metingen en andere gegevens kan verklaren.
- Voorspel op basis van de hypothese iets dat je nog niet eerder hebt gemeten.
- Controleer of test dat de voorspellingen uitkomen door de juiste nieuwe metingen uit te voeren.
- Evalueer of de hypothese juist kan zijn. Als niet alle voorspellingen uitkomen, dan was de hypothese onjuist. Vorm in zo'n geval een nieuwe hypothese. Als de voorspellingen juist waren, maak dan meer voorspellingen en test de hypothese nog meer.
Deze vijf stappen worden voortdurend herhaald, daarbij een steeds grotere basis vormend van goed geteste hypothesen die met zijn allen steeds meer fenomenen kunnen beschrijven. Het gegeven dat er vijf stappen zijn, impliceert dat de methode ontwikkeling tot gevolg heeft. De wetenschappelijke methode laat het toe om de stappen in sommige gevallen in een andere volgorde uit te voeren, maar in elk geval moeten alle stappen worden doorlopen. Het is duidelijk dat God of enig ander element van de ongeziene wereld geen rol kan hebben als verklarend element in een hypothese die getest moet worden met meetwaarden. Wel kan de verfijning van bestaande of ontwikkeling van geheel nieuwe meetinstrumenten nieuwe werkelijkheden openen. De ontwikkeling van bijvoorbeeld de microscoop bracht plotseling inzicht in werelden die tot dan toe onzichtbaar waren.
De wetenschappelijke methode beperkt zichzelf dus bewust, om systematisch en verifieerbaar onderzoek mogelijk te maken. De wetenschappelijke wereld had slechts een deel moeten zijn van de grotere wereld waarover we een bewustzijn kunnen hebben. Door het succes van de wetenschap, is het hierbij behorende beperkte wereldbeeld de basis geworden van onze cultuur. Helaas zijn we ons in het algemeen niet meer bewust van de beperkende keuzes die in het tijdperk van de Verlichting gemaakt zijn om wetenschap mogelijk te maken. Nu is denken buiten de paden van de wetenschap bijna synoniem geworden aan het ontkennen van ons wereldbeeld.