Liefde
november 2009
Liefde is vaak een sleutelconcept in spiritualiteit. Gevoelens van liefde zijn een van de heftigste en meest bevredigende gevoelens die mensen kunnen hebben. Liefde is echter ook een heel breed begrip, variërend van lichamelijke lust tot spirituele communie en van passie tot compassie. Het een wordt in spirituele tradities meer gewaardeerd dan de ander, maar niet altijd even consequent. In dit essay wil ik het begrip liefde verkennen en zien waar het een rol speelt en welke dwarsverbanden er bestaan in de verschillende spirituele belevingen.
In dit artikel wordt ingegaan op wat liefde eigenlijk is, maar liefde roept in de eerste plaats een emotionele waarde op. Het ervaren van liefde is enorm bevredigend en lijkt het antwoord te zijn op alle zingevingvragen. Daarom is liefde vaak doel en reden voor veel handelen, zonder dat hier verder uitleg of verantwoording noodzakelijk is. Zo kan de liefde ervaren worden als het Grote Motief of godheid in het leven.
Definities
Liefde is een breed begrip. In de Griekse oudheid bestonden er meerdere woorden voor verschillende soorten van liefde. Er werd onderscheid gemaakt tussen eros; de romantische (erotische) liefde, storge, de liefde tussen familieleden, filia, beste vertaald met vriendschap en agapa, vaak vertaald met compassie, ook wel met liefdadigheid[1]. In Bijbelvertalingen wordt ook agape vaak vertaald met liefde; misschien niet helemaal onterecht, maar een bekende bijbelpassage bij huwelijkssluitingen 1 Corinthiers 13: “Al sprak ik de talen van alle mensen en die van de engelen – had ik de liefde niet, ik zou niet meer zijn dan een dreunende gong of een schelle cimbaal…..” , waarin Paulus agape bezigt zou dus eigenlijk vertaald moeten worden met liefdadigheid. huwlijkscandidaten zouden hier moeite mee hebben.
De bekende oneliner “God is Liefde” [1 Joh. 4:8] klinkt ook anders in zijn meer juiste vertaling: “God is mededogen”. De Boeddhist zou tegen de eerste bezwaar maken, tegen de tweede volmondig ja kunnen zeggen. Het concept liefde is dus nogal vertroebeld door de tijd en door ongelukkige vertalingen. Vanaf de romantiek wordt liefde vooral ook geassocieerd met gepassioneerde romantische liefde. Echter, van de oudheid tot en met de Verlichting was de waardevole vorm van liefde vooral synoniem met mededogen en de romantische liefde synoniem met lust en verlies van waardigheid en controle.
Wat alle soorten van liefde met elkaar gemeen hebben is dat er een gever en een ontvanger in het spel is en dat deze hierdoor met elkaar verbonden zijn, maar niet door verplichting (vanwege een sanctie op het nalaten), maar vanwege het gevoel van liefde, dat zelf als beloning [2] ervaren wordt.
Liefde is het ervaren van de emotionele verbintenis die er is tussen een gever en een ontvanger.
Emotioneel: in verband met het ontvangen en geven van energie die voor gever en ontvanger van essentiële waarde is (zie: emotie).
De basis van liefde op microniveau is behoefte[3]. We gebruiken hetzelfde woord niet voor niets voor eten, de andere sekse en God. “Ik hou van biefstuk”, “ik hou van jou” en (misschien wat voorzichtiger:) “ik heb God lief” [4]. De tegenspeler van de behoeftige is de verschaffer van voedsel, liefde, aandacht of erkenning. Ook de gever ervaart in zijn houding en handelen liefde naar de behoeftige. Het gevoel van liefde [2] is de beloning voor het in de noden van een behoeftige voorzien. De moeder helpt het kind omdat zij van het kind houdt. Op spiritueel niveau is liefde de motor achter de doorstroming van leven door alle delen groot en klein heen. Behoeftige (ontvanger) en verschaffer zijn beiden essentieel in deze doorstroming. Liefde overbrugt en verbindt de hiërarchische gelaagdheid van de schepping, verbindt het heilige met het profane, de geest met het lichaam. Liefde is de bloedsomloop van de Schepping. Het ervaren van deze liefde is deelnemen aan die bloedsomloop.
Liefde is de verbindende stroom tussen de hiërarchisch geordende lagen van de Schepping, die zich laat zien in wederzijds vervulling.
of ook: Liefde is een ander woord voor het ervaren van de adhesie tussen de wezens van de Schepping.
Het ervaren van liefde maakt je bewust van je eigen plaats en rol in de Schepping en is daardoor zin-gevend. Dat alles een eenheid is en van elkaar vervuld komt dichterbij als realiteit.
Hoog wordt er opgegeven van de onbaatzuchtige liefde [1]. Gezien de voorgaande definities waag ik de feitelijke baatloosheid van liefde te betwijfelen. Als eerder opgemerkt, is het gevoel van liefde zelf een beloning. Men zoekt de liefde omwille van de liefde. Op termijn kan er ook nog eens beloning verwacht worden in de vorm van erkenning of vervulling van andere behoeften, hoewel dit niet gegarandeerd kan worden. Blijft de baat te lang uit, dan wil liefde ook nog wel eens opdrogen. Ook moet opgemerkt worden dat liefde geactiveerd wordt vanuit de behoeftige. Het "geven van liefde" is slechts één zijde van de medaille. Het geven van liefde uit zich in: bescherming bieden, het geven wat de ander nodig heeft, genegenheid, kameraadschap en verantwoordelijkheid. Het ontvangen van liefde uit zich in: dienstbaarheid, erkenning, aanhankelijkheid, trouw. De religieuze vorm wordt devotie genoemd
Romantische Liefde
Bij liefde kun je allereerst denken aan de liefde en band die er bestaat tussen man en vrouw. In de uitwisseling van energie die man en vrouw ervaren zijn beiden tegelijk ontvanger en gever van energie. De ander vertegenwoordigt de essentie van het eigen wezen en wordt door de ander vervuld (zie voor uitgebreide uitleg: man-vrouw-mysterie).
Schema van de wederzijdse vervulling in het man-vrouw-mysterie: in de ander is de essentie van het eigen bestaan
De liefdesrelatie tussen man en vrouw heeft daardoor altijd een spirituele component. Deze wisselwerking en wederzijdse relatie tussen een gever van essentie en ontvanger met een behoefte daaraan, wordt als analogie gezien tussen het goddelijke en het profane. Het Bijbelse hooglied, dat eigenlijk wel een erotisch werk is, is in het OT gekomen vanwege de overeenkomst die gezien werd tussen de aantrekkingskracht die er bestaat tussen man en vrouw en die tussen God en de mensen. In het Christendom wordt de kerk vergeleken met de bruid van Christus. Vrouwelijke mystici kunnen zeer erotisch verhalen over hoe de heilige geest bezit van hen neemt. De scheiding van de seksen kan opgevat worden als metafoor van de scheiding tussen het transcendente en het profane. In elk van de componenten van de scheiding is een behoefte naar het weer compleet worden. In veel culturen openlijk of verholen is de rituele geslachtsgemeenschap een praktische voorstelling die in resonantie moet zijn met de mogelijke spirituele gemeenschap tussen mensheid en God.
Verlangen
Er is een spiritueel verlangen die omschreven kan worden als verlatenheid [K.W. blz 259]. Je kan als mens gevoelens hebben van spirituele verlatenheid, je een wees voelen in deze wereld [L.T vers 42] [M.B. blz 150 ]. Het opgenomen worden in de spirituele wereld wordt wel omschreven als oceanisch, als een druppel die opgenomen wordt in de oceaan. Alles is met alles verbonden; het te onderscheiden individu verliest aan betekenis in het grotere geheel. Het spirituele verlangen (=liefde) naar het goddelijke impliceert tevens de beloning van het verlangen: thuiskomen bij God. In dezelfde metafoor zal God een verlangen hebben naar zijn schepping, want in de samenkomst worden beiden compleet.
Verlangen en liefde zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Liefde wordt in verlangen kenbaar. Verlangen betekent gescheiden zijn van het object van de liefde en wordt ook ervaren als pijn. Door het verlangen ontstaat echter bewustwording over je eigen afhankelijkheid van het andere en het bijzondere van het andere, wat een eigen bevredigend gevoel kan opwekken [2]. Verlangen, liefde en pijn zijn op wonderlijke wijze met elkaar verbonden. Boeddha en zijn tijdgenoten zagen in verlangen de oorzaak van lijden en dientengevolge is een oplossing voor het stoppen van het lijden het stoppen van verlangen. De Boeddhist streeft niet naar eenwording met het goddelijke, maar naar het opheffen van de illusie van het fysieke. Compassie echter speelt hierin een sleutelrol. Zoals we al eerder vaststelden is compassie een vorm van liefde. Compassie voor de wereld was voor Boeddha zelf de opmaat voor zijn verlichting. Verlangen naar een vorm van liefde (uitwisseling met een partner, familie, God) wordt hier vervangen door het beoefenen van liefde alsof je zelf al een godheid (Bhodisatva) bent: het geven van verlichting aan de behoeftige. De illusie van het gescheiden zijn van het transcendente valt dan weg. Voor de Boeddhisten na hem is het beoefenen van compassie een middel om in resonantie te zijn met Boeddha en hierdoor verlichting te bereiken. Het zal echter lastig zijn met deze kennis niet berekenend te zijn.
Erkenning
Een merkwaardige behoefte is de behoefte aan erkenning.
Erkenning is een abstracte vorm van “bestaan’.
Ik vermoed dat erkenning een component is van het voortbestaan in de ongeziene wereld. Het is een belangrijke behoefte[5] waarin veel wordt geïnvesteerd.
Naast erkenning van anderen wordt de erkenning van het hogere gezocht. Bevrijdend is te weten dat het weet dat je bestaat.
In de begeleiding van de gestorvenen is een eulogie (lofprijzing)
die uitgesproken wordt bij het graf of tijdens een begeleidingsritueel, een essentieel element.
De ziel wordt gesterkt en verkrijgt een sterkere positie in het voortbestaan. Beroemd zijn, beroemd worden (een ster worden)
zijn exponenten van het verkrijgen van erkenning en hiermee samenhangend een voortbestaan in een volgend leven. Het houden van je omgeving
(publiek) die jou erkenning geeft en het houden van activiteiten (werk, huishouden, verzorging, liefdadigheid)
die erkenning geven of kunnen gaan geven, kunnen hierdoor verklaard worden. De vorm van liefde dat de Grieken filia
noemden past in deze behoefte. Vriendschap is gebaseerd op wederzijdse erkenning van wat je herkent in de ander:
en dat zijn dan voornamelijk interesses en eigenschappen die je zelf hebt of bewonderd en wil cultiveren.
Vriendschappen zijn gebaseerd op wederzijdse overeenkomsten en erkenning.
Het is opvallend dat de klassieke goden altijd uitzijn op erkenning; zonder erkenning (aanbidding, lofprijzing, dankzegging)
bestaan ze niet. Het motief van de schepping zelf is mogelijk de behoefte aan erkenning
(zie scheppingsstraal en een scheppingsverhaal).
Verwant artikel: Connectie.