Spiritualiteit
maart 2007
Spiritualiteit is een woord met een zeer brede betekenis. Het kan in het spraakgebruik duiden op een zeer ingrijpende mystieke praktijk of ook iets wat alleen aangeeft dat het niet alledaags is, zelfs iets zweverigs. In het eerste deel wordt gezocht naar een definitie, in het deel analyse beschouwen we de verschillende vormen van spiritualiteit
Definities
Kees Waaijman, professor spiritualiteit te Nijmegen heeft veertig definities van spiritualiteit aangehaald. De sociologe Iteke Weeda heeft in 1996 in haar boek "Spiritualiteit en Wetenschap" een verkenning gemaakt van het gebruik van het woord spiritualiteit en komt tot drie categorieën:
- Het gebruik vanuit de letterlijke betekenis van het woord: 'geest' (uit het Latijn: spiritus). Spiritualiteit is dan het je baseren op de goddelijke geest, die alles doordrenkt en de wereld doet ontwikkelen. De geest wordt gezien als de bron van het leven.
- Een tweede categorie van het begrip over spiritualiteit wordt gevormd door het beschouwen van het innerlijk en het opzoek gaan naar de innerlijke bron. In de Hermetica (Gnosticisme) leiden de eerste en deze benadering tot eenzelfde resultaat. Zij zijn identiek aan elkaar.
- Zijn de vorige twee categorieën ontstaan uit een beweging naar respectievelijk de geest die "buiten" is of de geest die "binnen" in je is, de derde categorie gaat over een spiritualiteit die streeft naar een holistische beleving van het leven. Het streven naar een ervaring of levenshouding waarin alles als één beleefd wordt.
In de verhouding tot het begrip religie, wordt spiritualiteit gezien als een individuele aangelegenheid, religie is dan meer de beleving van spiritualiteit binnen een een instituut. In het Nederlands kennen we nog het woord 'Godsdienst', dat dit nog sterker uitdrukt. In het artikel Religieuze beleving onder het lemma Religie worden verschillende niveau's van religieusiteit beschreven, die van laag tot hoog geordend respectievelijk meer collectief en dogmatisch tot zeer persoonlijk en werkelijk geïspireerd zijn.
Ten slotte de definitie waaraan Kees Waaijman zijn voorkeur aan heeft gegeven:
De voortgaande omvorming van iemand, betrokken op een onvoorwaardelijke aanspraak
spiritualiteit geanalyseerd
mystieke en profetische spiritualiteit
bron: Friedriech Heiler; Prayer; New York 1958
In grote lijnen kunnen er twee soorten spirituele belevingen waargenomen worden; hier genoemd de mystieke versus de profetische spiritualiteit. Inleidend kunnen deze alsvolgt omschreven worden: De mystiek zoekt de essentie van het leven in het leven en ziet de werken van een Schepper in het zelf gereflecteerd. De ultieme mystieke beleving is de eenwording met het Goddelijke. De profetische spiritualiteit ziet God als de invloedrijke transcendente autoritaire kracht. Daadkracht, streven en veelal hiërarchische structuren zijn hieruit voortvloeiende kenmerken.
Mystieke spiritualiteit
Mystieke spiritualiteit zien we ontstaan in momenten in de wereldgeschiedenis waar het bestaande in een crisis raakt. Op individueel niveau op momenten waar het leven in een existentiële crisis raakt (bijv. de midlife-crisis)Het verlangen naar traditionele maatschappelijke zekerheden worden betwijfeld en men is gedwongen naar binnen te keren om daar de essenties van het bestaan te (her) vinden. De religieuze ervaringen die hieruit voortvloeien zijn diepe persoonlijke revaringen die dan ook moeilijk in een expressie (woorden) te vangen zijn. Men is even in woordloos in gesprek met het goddelijke dat de oorsprong is van het bestaan, of er ontstaat een moment van identificatie met het Goddelijke: "Ik ben God!". De mystiekus creert geen volgelingen maar veroorzaakt door zijn zijn hooguit een schare sympathisanten die in resonantie kunnen zijn met die bijzondere ervaring.
Profetische spiritualiteit
Profetische spiritualiteit zien we juist ontstaan op momenten van chaos, of uit primitieve vernipperde (stam) religies. Dit vormt de voedingsbodem voor zieners van een betere of verheven toekomst, die de massa voorgaan naar dit nieuwe koninkrijk. De individuele Openbaringen worden een boodschap voor de wereld. (Mozes, Mohammed, Paulus) Het Goddelijke is meestal mannelijk, daarbuiten of daarboven en almachtig en heeft een specifieke boodschap hoe de maatschappij eruit moet zien of hoe een goed leven geleefd moet worden. Profetische spiritualiteit schept volgelingen en een gemeenschap waarin het Goddelijke gevierd wordt. In zo een gemeenschap wordt moraal gedicteerd.
Heiligheid daar en later en heiligheid hier en nu
bronnen: Rudolf Otto: Das Heilige; 1917.
Linda Sexson: Ordinary Sacred; 1982.
In de traditionele christelijke voorstelling van de werkelijkheid, is God en het Goddelijke vooral transcendent (daar). Het heilige moet buiten het alledaagse gevonden worden. Het alledaagse is chaotisch, onzeker en kent pijn en verdriet. Het heil is te verwachten met het eeuwige Goddelijke, dat vanzelfsprekend niet chaotisch is en dus ook zonder pijn en verdriet. Het heil wordt dan ook in een hiernamaals geprojecteerd. In de afgelopen halve eeuw zien we dat het beeld op de wereld aan het veranderen is. Het wordt minder chaotisch en kent grotere zekerheden, daarentegen ontstaan er zingevingsvragen omtrent het leven zelf: "wie ben ik?", "wat is de zin van de dagelijkse bezigheden"? De beleving van het heil wordt in de moderne tijd meer en meer ervaren als resultaat van een speciaal ervaren van het gewone. Het leven zelf is heilig en de imperfecties en het veranderlijke maakt het mogelijk dat we daar een bewustzijn over verkrijgen. Er verschijnt heel wat literatuur en er zijn diepgaande gesprekken op televisie, waar de ziekte of dood van een dierbare juist de aanleiding zijn om het bijzondere van het leven te ervaren. Het heilige wordt ervaren in het hier en nu.
Een bekende wijze waarop spirituele houdingen begrepen kunnen worden is via de drievoudige weg. Het sluit aan bij al het voorgaande, maar de triplex via zegt juist dat de ritmische wisseling tussen de uitgaande mannelijke (via positiva) en naar binnengerichte vrouwelijke spiritualiteit (via negativa) een derde spirituele weg oplevert: de via eminentiae. In het jodendom, die een typische profetische spiritualiteit kent (via positiva), zijn het de de profeten, die in de woestijn gevormd worden (via negativa), die vervolgens de openbare naar het hogere gerichte godsdienst vitaliseren en een nieuwe inhoud geven aan bepaalde inzichten. De theoloog Theo de Boer spreekt dan ook over de via negativa als de woestijnspiritualiteit. In de woestijn van iemands leven, in de marges, als het allemaal niet zo geweldig gaat, is er een inkeer of bespiegeling over het leven. De richting van de spiritualiteit is naar binnen gekeerd. Daarna kan de richting weer naar buiten keren en hernieuwde expressie krijgen. Het vervolgens weer naar buiten gericht zijn is net zo essentieel voor de eminente weg als het op zijn tijd naar binnen keren. Zonder expressie krijgt de impressie geen erkenning.
De triplex via (drievoudige weg) wordt gesymboliseerd door de caduceus, de staf van Hermes. De slangen zijn de positive en negative weg, de resultante die naar het heilige en onsterfelijke leven leidt is het midden deel. (De vleugels verwijzen naar de onsterfelijkheid).
(zie aansluitend: Hermes trismegistus; Levensfasen II; Drie-eenheid.